Cyhoeddi yn gyntaf: 19 Tachwedd 2026 -
Wedi diweddaru: 19 Tachwedd 2026 -
Gwiriwyd gan ein Panel Golygyddol
Sut mae tirweddau diwydiannol Cymru yn troi'n lleoedd ar gyfer natur
:fill(fff))
Am genedlaethau, glo a luniodd Gymru. Fe luniodd ein trefi, ein cymunedau, ein swyddi a'r dirwedd ei hun.
Ond mewn rhai o'r lleoedd lle cafodd glo ei gloddio ar un adeg, mae rhywbeth annisgwyl yn digwydd. Mae hen safleoedd diwydiannol yn dod yn lleoedd pwysig ar gyfer adfer natur, gan ddarparu cynefinoedd i fywyd gwyllt a rhoi ffyrdd newydd i gymunedau lleol gysylltu â natur.
Mae hen domenni glo yn dod yn laswelltiroedd. Mae hen byllau mwyngloddio yn llenwi â dŵr ac yn troi'n wlyptiroedd. Mae blodau prin yn ymddangos, tra bod adar, ystlumod, gloÿnnod byw a bywyd gwyllt arall yn gwneud y lleoedd hyn yn gartref.
Mae dau le yng Nghymru yn dangos faint y gall y tirweddau hyn newid a pham eu bod yn werth gofalu amdanynt.
Bryn Tip: O gyn-fwynglawdd glo i noddfa bywyd gwyllt
Ar ymyl Bryn, ger Port Talbot, mae tirwedd sy'n edrych yn wahanol iawn i'r un y byddai pobl wedi'i gweld yma ddegawdau yn ôl. Roedd Tomen Bryn yn rhan o Lofa Glo Ager Bryn ar un adeg – pwll glo a helpodd i lywio'r gymuned leol.
Yn syml, glofa yw pwll glo, ynghyd â'r adeiladau, y peiriannau a'r gweithfeydd eraill o'i hamgylch.
Pan gaewyd y pwll glo, gadawyd tomen sborion ar ôl - sef y pentyrrau o greigiau, pridd a deunyddiau eraill a gloddiwyd wrth i’r glowyr geisio cyrraedd y glo. Nid yw’n swnio fel y lle amlwg i ddod o hyd i fywyd gwyllt. Ond roedd gan natur syniadau eraill.
Dros y blynyddoedd, datblygodd rhannau o Domen Bryn yn laswelltir, prysgdir ac ardaloedd gwlypach. Heddiw, mae'r hen safle diwydiannol yn cynnal ehedyddion, corhedyddion y waun, cogau a madfallod. Mae'r pili-palod a geir yma yn cynnwys y fritheg berlog, canghennau glas a glöyn bach y waun.
Ac wedyn mae blodau. Cofnodwyd tua 1,000 o degeirian y wenynen yma.
Er gwaethaf yr enw, nid oes gan y blodyn gysylltiad â gwenyn. Mae tegeirian y wenynen yn cael ei enw oherwydd bod rhan o'i flodyn yn edrych yn debyg iawn i wenynen. Esblygodd y blodyn i ddenu gwenyn penodol, er bod tegeirian y wenynen yn y DU fel arfer yn peillio eu hunain.
Mae'n drawsnewidiad sylweddol. Lle a siapiwyd gan yr hyn roedd pobl yn ei dynnu o'r ddaear ar un adeg, sydd bellach yn cael ei gydnabod am yr hyn sy'n tyfu arno.
Sut y gall hen domen lo ddod yn lle da i fywyd gwyllt?
Gallai swnio'n rhyfedd. Onid yw tir diwydiannol sydd wedi'i aflonyddu'n sylweddol y gwrthwyneb i gynefin natur da? Nid bob amser.
Pan ddaw mwyngloddio i ben, gall y tir anarferol sy'n weddill greu amodau sy'n anodd eu canfod mewn mannau eraill. Efallai fod pridd tenau neu bridd sy'n brin o faetholion, tir noeth, pyllau dŵr, glaswelltir a phrysgwydd – i gyd o fewn ardal gymharol fach.
Mae gwahanol blanhigion yn ffafrio amodau gwahanol. A lle ceir cymysgedd o blanhigion a chynefinoedd, gall pryfed, adar ac anifeiliaid eraill amrywiol yn aml ddod o hyd i le i fwydo, atgenhedlu neu gysgodi hefyd.
Nid yw hynny'n golygu bod pob hen safle diwydiannol yn dod yn bwysig i fywyd gwyllt yn awtomatig. Ond mae'n golygu na ddylem gymryd yn ganiataol nad oes gwerth i dir sy'n ymddangos yn wag neu'n anniben. Weithiau, gall y bywyd gwyllt sydd eisoes yn byw yno ein synnu.
Sut mae Tomen Bryn yn cael ei reoli er budd natur
Nid yw Tomen Bryn yn cael ei adael ar ei ben ei hun. Rheolir y safle gan Gyngor Castell-nedd Port Talbot gyda chymorth gwirfoddolwyr lleol, gan gynnwys pobl o Wirfoddolwyr Amgylcheddol Afan a Grŵp Gweithredu Trigolion Bryn.
Mae'r rheolaeth honno'n bwysig oherwydd bod angen glaswelltir agored ar rai anifeiliaid gwyllt, tra bod rhywogaethau eraill yn ffafrio prysgdir neu dir gwlypach. Pe bai pob rhan o'r safle yn troi'n brysgwydd trwchus neu'n goetir yn y pen draw, gallai rhai o'r planhigion a'r anifeiliaid sy'n byw yno ar hyn o bryd ddiflannu.
Nid yw adfer natur bob amser yn golygu gadael popeth heb ei gyffwrdd. Weithiau, mae'n golygu deall beth sy'n gwneud lle yn arbennig, a'i reoli'n ofalus fel y gall y cynefinoedd hynny barhau i ffynnu.
Y Pwll Slaes: Cyn-fwynglawdd yn troi'n warchodfa natur gymunedol
Wrth deithio i'r gorllewin i Aberllydan yn Sir Benfro, mae yno hen safle mwyngloddio arall sydd wedi cael bywyd newydd anhygoel. Metrau o lan y môr mae Gwarchodfa Natur Gymunedol Pwll Slaes.
Heddiw, mae'n ddarn gwyrdd o goetir a gwlyptir, o amgylch pwll mawr. Ond mae'r pwll yn bodoli oherwydd yr arferai fod yn fwynglawdd ar un adeg. Roedd y safle yn hen fwynglawdd glo brig mân. Mae angen egluro hynny ychydig.
Mae mwyngloddio brig yn golygu cloddio i lawr i'r ddaear o'r wyneb er mwyn cyrraedd glo, yn hytrach na chyrraedd ato drwy siafftiau mwyngloddio tanddaearol. Ac mae glo mân yn enw lleol ar fath o lo sy’n fân, llychlyd a gloddiwyd yn Sir Benfro yn hanesyddol.
Yn wir, mae'r hanes hefyd yn helpu i egluro'r enw Pwll Slaes. Mae cofnodion hanesyddol yn dangos bod glo yn y rhan hon o Sir Benfro weithiau'n cael ei gloddio o byllau agored, a elwir yn lleol yn "slaesau".
Llenwodd yr hen bwll mwyngloddio yn Aberllydan â dŵr yn y pen draw. A dechreuodd y lle a grëwyd gan fwyngloddio droi'n rhywbeth cwbl wahanol.
Beth sy'n byw ym Mhwll Slaes nawr?
Heddiw, mae dŵr yng nghanol y warchodfa, wedi'i amgylchynu gan goetir helyg, prysgdir, glaswelltir a phlanhigion gwlyptir. Mae'r gymysgedd honno o gynefinoedd wedi creu lle i ystod syfrdanol o fywyd gwyllt fyw.
Cofnodwyd dros 50 o rywogaethau adar o amgylch y pwll. Ceir hefyd wyfynod, ystlumod a dyfrgwn sy’n ymweld. Mae'r pwll yn cynnal y llysywen hefyd - rhywogaeth sydd bellach yn cael ei hystyried yn un sydd mewn perygl difrifol.
Ac mae hyn i gyd yng nghanol y pentref. Gallwch gerdded drwy'r warchodfa ar hyd llwybr pren 275 metr o hyd, sy'n cael ei gynnal gyda chymorth gwirfoddolwyr a Chyngor Cymuned The Havens.
Mae’r lle hwn, a oedd ar un adeg yn safle gwaith diwydiannol, bellach yn fan lle mae pobl yn cerdded, yn anturio ac yn profi natur.
Sut mae'r gymuned yn diogelu'r Pwll Slaes
Wnaeth natur ddim dychwelyd i Bwll Slaes ac yna gofalu amdani hi ei hun. Mae pobl leol wedi gweithio i ddiogelu'r warchodfa a sicrhau dyfodol ei llwybr pren.
Mae gwirfoddolwyr yn helpu i gynnal y warchodfa, rheoli planhigion, monitro ansawdd dŵr a chofnodi bywyd gwyllt. Pan oedd y llwybr pren mewn perygl o gael ei golli, daeth trigolion, busnesau a chefnogwyr lleol at ei gilydd i helpu i'w achub.
Felly, nid cau pwll glo a natur yn dychwelyd yw stori Pwll Slaes.
Mae hefyd yn gymuned a benderfynodd fod y lle a ddaeth i'r amlwg wedyn yn werth ei ddiogelu.
:fill(fff))
Beth yw Naturfa – a pham y cydnabyddir y lleoedd hyn?
Mae Naturfa yn rhan o gyfraniad Cymru at ymdrechion rhyngwladol i fynd i'r afael â cholli natur.
Yn 2026, daeth Tomen Bryn a Gwarchodfa Natur Gymunedol Pwll Slaes yn rhai o'r lleoedd cyntaf yng Nghymru i dderbyn cydnabyddiaeth Naturfa.
Ystyr Naturfa yw “lle ar gyfer natur.” Mae'n ffordd o gydnabod a dathlu lleoedd sy'n cael eu rheoli dros y tymor hir, er mwyn i natur allu adfer a ffynnu.
Does dim rhaid i bob un ohonynt fod yn warchodfeydd natur traddodiadol. Gallai safle Naturfa fod yn dir sy'n eiddo i'r gymuned, yn dirwedd weithredol neu, fel y dengys yr enghreifftiau hyn, yn lle sydd â gorffennol diwydiannol.
Er mwyn cael cydnabyddiaeth, mae angen tystiolaeth bod lle yn bwysig i natur, bod rhywun yn gofalu amdano'n weithredol ac yn monitro'r hyn sy'n digwydd yno, a bod ymrwymiad hirdymor i ofalu amdano.
Mae gwledydd ledled y byd wedi cytuno i gymryd camau i ddiogelu, adfer a rheoli natur yn well ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol. Mae Naturfa yn cydnabod lleoedd yng Nghymru sy'n gwneud cyfraniad hirdymor at y nodau cyffredin hynny.
Mae hynny'n swnio fel uchelgais fyd-eang enfawr. Ond mae lleoedd fel Tomen Bryn a Gwarchodfa Natur Gymunedol Pwll Slaes yn dangos sut olwg all fod ar hyn yn ymarferol.
A yw adfer natur yn golygu troi'r cloc yn ôl?
Nac ydy. Dyna un o'r pethau mwyaf diddorol am y lleoedd hyn.
Nid yw adfer natur bob amser yn golygu ceisio gwneud i dirwedd edrych yn union fel yr oedd cannoedd o flynyddoedd yn ôl. Mae Cymru wedi cael ei siapio gan bobl ers canrifoedd. Mae ffermio, mwyngloddio, diwydiant, ffyrdd, trefi a phentrefi i gyd wedi newid y dirwedd.
Weithiau mae adfer natur yn golygu adfer cynefinoedd sydd wedi'u difrodi neu amddiffyn yr hyn sydd eisoes yno. Weithiau mae'n golygu cysylltu ardaloedd o gynefinoedd fel y gall bywyd gwyllt symud o gwmpas yn haws, neu gydnabod gwerth lleoedd y gallem fod wedi'u hanwybyddu ar un adeg.
Pam y gall hen dir diwydiannol fod yn bwysig wrth i'n hinsawdd newid
Mae rhoi mwy o le i natur yn dod yn fwyfwy pwysig wrth i'n hinsawdd newid. Mae planhigion ac anifeiliaid eisoes yn wynebu pwysau oherwydd newidiadau mewn tymheredd, glaw, llygredd, colli cynefinoedd a newidiadau eraill i'r amgylchedd.
Ni all un warchodfa natur unigol ddatrys hynny. Mae angen rhwydwaith o leoedd ar fywyd gwyllt lle gall fwydo, atgenhedlu, cysgodi a symud. Ni fydd hen safleoedd diwydiannol yn darparu'r holl atebion. Ond lle mae cynefinoedd gwerthfawr wedi datblygu, gallant ddod yn rhan arall o'r rhwydwaith hwnnw.
Mae hynny'n gwneud deall y lleoedd hyn yn bwysig cyn i ni benderfynu beth ddylai ddigwydd iddynt nesaf.
Sut gall gorffennol diwydiannol Cymru gefnogi dyfodol sy'n llawn natur
Nid yw hanes diwydiannol Cymru yn rhywbeth y mae angen i adfer natur ei ddileu. Gall y ddau fodoli gyda’i gilydd.
Gall Tomen Bryn barhau i adrodd hanes y cenedlaethau sy'n gysylltiedig â mwyngloddio glo – wrth i degeirian y wenynen dyfu uwchben yr hen weithfeydd. Gall Pwll Slaes barhau i adrodd hanes mwyngloddio yn Sir Benfro - wrth i ddyfrgwn, ystlumod, adar a llyswennod ddefnyddio'r cynefinoedd a grëwyd yno heddiw.
Gall tirwedd gario ei gorffennol diwydiannol a bod â dyfodol sy'n llawn natur.
Ac efallai mai dyna'r peth mwyaf gobeithiol am y ddau le hyn.
Nid yw adfer natur bob amser yn ymwneud â dechrau o'r newydd. Weithiau, mae'n ymwneud â gweld y potensial yn yr hyn sydd gennym eisoes – a phenderfynu ei fod yn werth gofalu amdano.
Darllenwch ragor o straeon am fywyd gwyllt Cymru, y cynefinoedd rydym yn eu rhannu, a’r hyn y gallwn ei wneud i’w diogelu, yn ein hadran natur.
:fill(transparent))
:fill(transparent))